SaaS چیست؟ راهنمای کامل برنامه به عنوان سرویس و نرم‌ افزارهای مدیریت‌ شده

بسیاری از نرم‌افزارهایی که روزانه استفاده می‌ کنیم، دیگر مانند گذشته نیاز به نصب و نگهداری روی سیستم شخصی ندارند. ابزارهایی مانند Gmail، Notion، Figma یا Slack از طریق اینترنت در دسترس هستند و کاربران بدون درگیرشدن با نصب نرم‌افزار، به‌روزرسانی‌ها یا مدیریت زیرساخت، از امکانات آن‌ها استفاده می‌کنند. این مدل ارائه نرم‌افزار SaaS یا Software as a Service (نرم‌افزار به عنوان سرویس) نام دارد. .

در مدل SaaS، شرکت ارائه‌دهنده مسئول اجرای نرم‌افزار، نگهداری زیرساخت، انتشار نسخه‌های جدید و مدیریت بخش‌های فنی است و کاربر فقط از قابلیت‌های سرویس استفاده می‌کند.

طبق مستندات رسمی SaaS، سرویس ابری SaaS یکی از سه مدل اصلی رایانش ابری در کنار IaaS (زیرساخت به عنوان سرویس) و PaaS (پلتفرم به عنوان سرویس) است. تفاوت این مدل‌ها به میزان کنترلی برمی‌گردد که کاربر روی زیرساخت و نرم‌افزار دارد.

در این مقاله بررسی می‌کنیم SaaS چگونه کار می‌کند، چه برنامه‌هایی بر پایه این مدل ساخته شده‌اند، معماری پشت سرویس‌های SaaS چگونه است، چه مزایا و محدودیت‌هایی دارد و برای ساخت یک محصول SaaS به چه زیرساختی نیاز خواهید داشت.

در ادامه می‌خوانید:

• SaaS چیست؟
• SaaS چگونه کار می‌کند؟
• نمونه برنامه‌های SaaS در دنیای واقعی
• معماری چندمستاجری (Multi-Tenant) در SaaS چیست؟
• مزایا و معایب SaaS در یک نگاه
• قفل‌شدن روی ارائه‌دهنده (Vendor Lock-in) در SaaS چیست؟
• مدل‌های قیمت‌گذاری SaaS چگونه است؟
• امنیت، حریم خصوصی و SLA در SaaS
• تفاوت SaaS، PaaS و IaaS چیست؟
• برای ساخت یک SaaS به چه زیرساختی نیاز داریم؟
• نتیجه گیری
• سوالات متداول

SaaS چیست؟

برنامه SaaS نرم‌افزاری است که به جای نصب روی سیستم کاربر، روی زیرساخت ارائه‌دهنده اجرا می‌شود و از طریق اینترنت در اختیار کاربران قرار می‌گیرد. کاربر معمولا فقط به یک حساب کاربری و اتصال اینترنت نیاز دارد تا بتواند از امکانات برنامه استفاده کند.

در نرم‌افزارهای سنتی، سازمان یا کاربر باید نرم‌افزار را خریداری، روی سیستم‌ها نصب، سرورها را مدیریت و به‌روزرسانی‌ها را به صورت دستی انجام دهد. اما در مدل SaaS، این وظایف به شرکت ارائه‌دهنده منتقل می‌شود.

برای مثال، زمانی که یک تیم از یک ابزار مدیریت پروژه آنلاین استفاده می‌کند، نیازی ندارد سرور جداگانه برای اجرای نرم‌افزار تهیه کند یا فرآیند نصب و نگهداری آن را انجام دهد. تمام این مراحل توسط ارائه‌دهنده SaaS مدیریت می‌شود و اعضای تیم فقط از طریق مرورگر یا اپلیکیشن به سرویس متصل می‌شوند.

SaaS چگونه کار می‌ کند؟

در یک سرویس SaaS، نرم‌افزار روی سرورهای ارائه‌دهنده اجرا می‌شود و کاربران از طریق اینترنت به آن دسترسی پیدا می‌کنند. زمانی که کاربر وارد حساب خود می‌شود یا یک درخواست ارسال می‌کند، این درخواست به زیرساخت ارائه‌دهنده منتقل می‌شود، پردازش انجام می‌شود و نتیجه دوباره به کاربر نمایش داده می‌شود.

به عنوان مثال، زمانی که یک فایل را در یک ابزار مدیریت اسناد آنلاین باز می‌کنید، مرورگر شما معمولا فقط رابط کاربری را نمایش می‌دهد. پردازش اصلی، ذخیره اطلاعات و مدیریت دسترسی‌ها در زیرساخت ارائه‌دهنده انجام می‌شود.

در این مدل، شرکت ارائه‌دهنده مسئولیت‌هایی مانند موارد زیر را بر عهده دارد:

• اجرای نرم‌افزار روی سرورها
• مدیریت زیرساخت مورد نیاز
• انتشار به‌روزرسانی‌ها
• رفع مشکلات نرم‌افزاری
• مدیریت امنیت سرویس

به همین دلیل کاربران SaaS می‌توانند بدون درگیرشدن با جزئیات زیرساختی، از یک نرم‌افزار آماده استفاده کنند.

نمونه برنامه‌ های SaaS در دنیای واقعی

SaaS محدود به یک حوزه خاص نیست و در بسیاری از ابزارهایی که برای کار، ارتباطات، طراحی و مدیریت کسب‌ و کار استفاده می‌کنیم دیده می‌شود. تفاوت اصلی این سرویس‌ها با نرم‌افزارهای سنتی این است که کاربر به جای نصب و نگهداری برنامه، از طریق اینترنت به یک سرویس آماده دسترسی پیدا می‌کند.

ابزارهای همکاری و مدیریت تیم

سرویس‌هایی مانند Google Workspace، Slack، Zoom و Notion به تیم‌ها کمک می‌کنند بدون راه‌اندازی زیرساخت جداگانه، فرآیندهایی مانند ارتباطات داخلی، مدیریت پروژه، اشتراک‌گذاری فایل و همکاری تیمی را مدیریت کنند.

ابزارهای طراحی و تولید محتوا

ابزارهایی مانند Figma و Canva نمونه‌هایی از SaaS هستند که امکان طراحی و تولید محتوا را به صورت آنلاین فراهم می‌کنند. کاربران بدون نصب نرم‌افزارهای سنگین و مدیریت نسخه‌های مختلف، همیشه به آخرین نسخه ابزار دسترسی دارند.

ابزارهای مدیریت کسب‌ و کار

سرویس‌هایی مانند Salesforce و HubSpot برای مدیریت ارتباط با مشتری، بازاریابی و فرآیندهای فروش استفاده می‌شوند. بسیاری از سازمان‌ها از این نوع SaaS برای مدیریت داده‌ها و خودکارسازی فرآیندهای داخلی استفاده می‌کنند.

سرویس‌ های مصرفی

سرویس‌هایی مانند Spotify و Netflix نیز نمونه‌هایی از SaaS هستند؛ زیرا کاربران به جای خرید و نگهداری نرم‌افزار، از یک سرویس آنلاین آماده استفاده می‌کنند که زیرساخت و محتوای آن توسط ارائه‌دهنده مدیریت می‌شود.

در تمام این نمونه‌ها، کاربر با یک نرم‌افزار آماده سروکار دارد، اما مسئولیت اجرای برنامه، به‌روزرسانی، نگهداری زیرساخت و مدیریت فنی بر عهده ارائه‌دهنده سرویس است.

انواع SaaS چیست؟

SaaSها را می‌توان بر اساس نحوه ارائه و میزان کنترلی که کاربر روی نرم‌افزار دارد، به چند دسته تقسیم کرد. تفاوت اصلی این مدل‌ها در این است که نرم‌افزار کجا اجرا می‌شود، چه کسی مسئول نگهداری آن است و کاربر تا چه اندازه می‌تواند آن را شخصی‌سازی کند.

SaaS عمومی (Public SaaS)

در این مدل، ارائه‌دهنده نرم‌افزار را روی زیرساخت خودش اجرا می‌کند و کاربران از طریق اینترنت به آن دسترسی دارند. مدیریت سرورها، به‌روزرسانی نرم‌افزار، امنیت زیرساخت و نگهداری سرویس بر عهده ارائه‌دهنده است.

ابزارهایی مانند Google Workspace، Slack، Notion و Figma نمونه‌هایی از SaaS عمومی هستند. کاربران این سرویس‌ها بدون نیاز به نصب یا مدیریت زیرساخت، از امکانات نرم‌افزار استفاده می‌کنند.

SaaS اختصاصی یا قابل استقرار (Self-Hosted SaaS)

در برخی سناریوها، کسب‌وکارها ترجیح می‌دهند نرم‌افزار مورد نیاز خود را روی زیرساخت اختصاصی اجرا کنند. این مدل کنترل بیشتری روی داده‌ها، تنظیمات نرم‌افزار و محیط اجرا فراهم می‌کند.

نرم‌افزارهایی مانند NocoBase، n8n و برخی ابزارهای مدیریت سازمانی، امکان استقرار روی سرور شخصی یا زیرساخت ابری را دارند. در این حالت، کاربر مسئولیت بیشتری در مدیریت محیط اجرا دارد، اما آزادی عمل بیشتری برای سفارشی‌سازی و کنترل داده‌ها خواهد داشت.

برنامه مورد نیاز خود را روی زیرساخت ابری لیارا بدون درگیری با مدیریت سرور اجرا کنید.
✅ استقرار سریع برنامه‌ها✅ دیتابیس‌های مدیریت‌شده✅ مقیاس‌پذیری زیرساخت
خرید و راه‌اندازی برنامه آماده لیارا

معماری چند کاربری در SaaS چیست؟

یکی از تفاوت‌های مهم سرویس‌های SaaS با نرم‌افزارهای سنتی، نحوه استفاده چندین مشتری از یک زیرساخت مشترک است. سوالی که ممکن است پیش بیاید این است: وقتی هزاران کاربر هم‌زمان از یک برنامه SaaS استفاده می‌کنند، آیا برای هر مشتری یک نسخه جداگانه از نرم‌افزار روی یک سرور مستقل اجرا می‌شود؟

در بیشتر سرویس‌های SaaS، پاسخ منفی است. بسیاری از این سرویس‌ها از معماری چندمستاجری (Multi-Tenant Architecture) استفاده می‌کنند؛ یعنی یک نسخه از نرم‌افزار روی زیرساخت ارائه‌دهنده اجرا می‌شود و به چندین مشتری سرویس می‌دهد، اما اطلاعات و تنظیمات هر مشتری به صورت جداگانه مدیریت می‌شود.

برای درک ساده‌تر، یک ساختمان اداری را تصور کنید. همه شرکت‌ها از یک ساختمان، آسانسور و امکانات عمومی استفاده می‌کنند، اما هر شرکت فضای کاری جداگانه‌ای دارد و دسترسی دیگران به اطلاعات آن محدود شده است. در SaaS نیز زیرساخت اصلی مشترک است، اما داده‌های کاربران باید به شکل منطقی از یکدیگر جدا شوند.

این معماری چند مزیت مهم برای ارائه‌دهندگان و کاربران SaaS دارد:

• توسعه و انتشار قابلیت‌های جدید سریع‌تر انجام می‌شود؛ زیرا ارائه‌دهنده یک نسخه اصلی از نرم‌افزار را به‌روزرسانی می‌کند.
• نگهداری زیرساخت ساده‌تر می‌شود؛ چون نیاز به مدیریت نسخه‌های متعدد روی سرورهای مختلف وجود ندارد.
• کاربران می‌توانند بدون نصب نسخه جدید، معمولا به آخرین قابلیت‌های سرویس دسترسی داشته باشند.

البته استفاده از زیرساخت مشترک به این معنا نیست که امنیت به صورت خودکار تضمین شده است. در معماری Multi-Tenant، جداسازی اطلاعات بیشتر در سطح نرم‌افزار انجام می‌شود؛ یعنی برنامه باید به درستی تشخیص دهد هر درخواست متعلق به کدام کاربر یا سازمان است و فقط اطلاعات مجاز همان حساب را نمایش دهد.

به همین دلیل، امنیت یک سرویس SaaS به عواملی مانند طراحی معماری نرم‌افزار، کنترل دسترسی، تست‌های امنیتی و نحوه مدیریت داده‌ها توسط ارائه‌دهنده وابسته است.

مزایا و معایب SaaS در یک نگاه

مدل SaaS باعث شده استفاده از نرم‌افزار برای بسیاری از کاربران ساده‌تر شود، اما مانند هر مدل دیگری محدودیت‌هایی هم دارد. شناخت این مزایا و معایب کمک می‌کند قبل از انتخاب یک سرویس، تصمیم دقیق‌تری بگیرید.

مزایا	معایب
بدون نیاز به نصب و نگهداری نرم‌افزار روی سیستم کاربر	وابستگی به اینترنت برای دسترسی به سرویس
کاهش هزینه‌های اولیه نسبت به خرید و راه‌اندازی نرم‌افزار سنتی	کنترل کمتر روی تغییرات داخلی نرم‌افزار
دسترسی از دستگاه‌ها و موقعیت‌های مختلف	وابستگی به سیاست‌ها و تصمیم‌های ارائه‌دهنده
دریافت خودکار به‌روزرسانی‌ها	نیاز به بررسی امنیت و حریم خصوصی داده‌ها
امکان افزایش یا کاهش کاربران متناسب با نیاز سازمان	احتمال دشواری مهاجرت به سرویس دیگر

یکی از دلایل محبوبیت SaaS این است که سازمان‌ها می‌توانند بدون سرمایه‌گذاری اولیه سنگین، از ابزارهای حرفه‌ای استفاده کنند. برای مثال، یک تیم کوچک می‌تواند از همان ابزارهایی استفاده کند که شرکت‌های بزرگ‌تر استفاده می‌کنند، بدون اینکه خودش مسئول خرید سرور، نصب نرم‌افزار یا مدیریت به‌روزرسانی‌ها باشد.

قفل‌ شدن روی ارائه‌ دهنده (Vendor Lock-in) در SaaS چیست؟

یکی از موضوعاتی که هنگام انتخاب سرویس SaaS باید جدی گرفته شود، وابستگی به ارائه‌دهنده یا Vendor Lock-in است.

در ظاهر، مهاجرت از یک نرم‌افزار SaaS به سرویس دیگر ساده به نظر می‌رسد؛ اما با گذشت زمان، داده‌ها، فرآیندهای کاری و تنظیمات سازمان به یک سرویس خاص وابسته می‌شوند.

برای مثال، فرض کنید یک شرکت چند سال از یک نرم‌افزار مدیریت مشتریان (CRM) استفاده کرده است. در این مدت، اطلاعات مشتریان، تاریخچه ارتباطات، گزارش‌ها و تنظیمات مختلف داخل همان سیستم ذخیره شده‌اند. هنگام مهاجرت، چند چالش اصلی ایجاد می‌شود:

• انتقال داده‌ها: هر سرویس ممکن است ساختار متفاوتی برای ذخیره اطلاعات داشته باشد و تبدیل داده‌ها همیشه ساده نیست.
• قابلیت‌های اختصاصی: بعضی امکانات یک سرویس ممکن است در ابزارهای دیگر وجود نداشته باشند یا رفتار متفاوتی داشته باشند.
• تغییر فرآیند کاری: کاربران سازمان باید با محیط جدید آشنا شوند و ممکن است در ابتدای مهاجرت کاهش بهره‌وری ایجاد شود.

برای کاهش این ریسک، پیش از انتخاب SaaS بهتر است بررسی کنید:

• آیا امکان خروجی‌گرفتن کامل داده‌ها وجود دارد؟
• داده‌ها با چه فرمت‌هایی قابل دریافت هستند؟
• آیا API برای اتصال به سرویس‌های دیگر ارائه می‌شود؟
• شرایط حذف حساب و انتقال اطلاعات چگونه است؟

یک سرویس SaaS مناسب فقط نباید استفاده از نرم‌افزار را آسان کند؛ باید در صورت نیاز، امکان مدیریت و انتقال داده‌های شما را نیز شفاف مشخص کرده باشد.

چرا شرکت‌ ها باید ابزارهای کاری را خودشان میزبانی کنند؟
دلایل استفاده از Self-hosting

امنیت، حریم خصوصی و SLA در SaaS

وقتی داده‌ها و فرآیندهای یک کسب‌وکار روی یک سرویس SaaS قرار می‌گیرند، دو موضوع اهمیت زیادی پیدا می‌کند: نحوه محافظت از اطلاعات و تعهد ارائه‌دهنده در زمان بروز اختلال.

امنیت و حریم خصوصی داده‌ ها

امنیت در SaaS فقط به رمزنگاری اطلاعات محدود نمی‌شود. ارائه‌دهنده باید مجموعه‌ای از کنترل‌ها مانند مدیریت دسترسی کاربران، ثبت فعالیت‌ها، پشتیبان‌گیری و سیاست‌های مشخص برای نگهداری داده‌ها را در نظر بگیرد.

با این حال، امنیت یک مسئولیت مشترک است. ارائه‌دهنده مسئول محافظت از زیرساخت و سرویس است، اما نحوه مدیریت حساب‌های کاربری، سطح دسترسی اعضای تیم و سیاست‌های داخلی سازمان نیز روی امنیت داده‌ها تاثیر دارد.

پیش از انتخاب یک سرویس SaaS بهتر است بررسی کنید:

• داده‌ها در چه شرایطی ذخیره و پردازش می‌شوند؟
• امکان تعریف سطح دسترسی برای کاربران مختلف وجود دارد؟
• ورود دومرحله‌ای و کنترل‌های امنیتی ارائه می‌شود؟
• امکان خروجی‌گرفتن و انتقال داده‌ها در صورت نیاز وجود دارد؟

SLA یا توافق‌ نامه سطح خدمات

SLA (Service Level Agreement) سندی است که تعهدات ارائه‌دهنده درباره سطح سرویس را مشخص می‌کند. یکی از رایج‌ترین معیارهای SLA، درصد دسترس‌پذیری یا Uptime است.

آپ‌تایم	قطعی مجاز تقریبی در سال
۹۹٪	حدود ۳ روز و ۱۵ ساعت
۹۹.۹٪	حدود ۸ ساعت و ۴۵ دقیقه
۹۹.۹۹٪	حدود ۵۳ دقیقه

اما هنگام بررسی SLA فقط به عدد آپ‌تایم توجه نکنید. مهم است بدانید این عدد چگونه محاسبه می‌شود، چه مواردی از آن مستثنی هستند و در صورت نقض تعهد، چه جبرانی برای کاربران در نظر گرفته می‌شود.

SLA واقعی معمولا در یک سند رسمی مشخص می‌شود؛ بنابراین بهتر است قبل از انتخاب سرویس، شرایط آن را به‌صورت کامل بررسی کنید.

تفاوت SaaS، PaaS و IaaS چیست؟

SaaS، PaaS و IaaS سه مدل اصلی ارائه سرویس در رایانش ابری هستند. تفاوت اصلی آن‌ها به میزان کنترلی برمی‌گردد که کاربر روی زیرساخت و نرم‌افزار دارد و اینکه کدام بخش‌ها توسط ارائه‌دهنده مدیریت می‌شوند.

برای درک ساده‌تر، می‌توان این سه مدل را در یک مسیر از کمترین میزان مسئولیت فنی تا بیشترین میزان کنترل قرار داد:

مدل سرویس	چه چیزی دریافت می‌کنید؟	چه کسی مدیریت می‌کند؟
IaaS (زیرساخت به عنوان سرویس)	سرور، شبکه و فضای ذخیره‌سازی	بیشتر مدیریت با کاربر است
PaaS (پلتفرم به عنوان سرویس)	محیط آماده برای توسعه و اجرای برنامه	بخشی از زیرساخت توسط ارائه‌دهنده مدیریت می‌شود
SaaS (نرم‌افزار به عنوان سرویس)	یک نرم‌افزار آماده برای استفاده	تقریبا تمام مدیریت فنی با ارائه‌دهنده است

سرویس ابری چیست؟ بررسی انواع Cloud Services و کاربرد آن‌ ها
انواع سرویس‌های ابری

جمع‌ بندی

ساخت یا انتخاب یک محصول SaaS فقط به خود نرم‌افزار محدود نمی‌شود؛ معماری سرویس، امنیت داده‌ها، مقیاس‌پذیری و زیرساخت اجرا، روی کیفیت نهایی آن تاثیر دارند. تیم‌هایی که قصد توسعه SaaS دارند، با انتخاب زیرساخت مناسب می‌توانند پیچیدگی‌های فنی را کاهش دهند و تمرکز بیشتری روی توسعه محصول و تجربه کاربران داشته باشند.

پلتفرم‌هایی مانند لیارا در این مسیر نقش زیرساختی دارند و با فراهم‌کردن محیط اجرای برنامه، سرویس‌های ابری و دیتابیس‌های مدیریت‌شده، به تیم‌های توسعه کمک می‌کنند تمرکز بیشتری روی ساخت محصول و تجربه کاربران داشته باشند.

برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به مستندات برنامه آماده لیارا مراجعه کنید

سوالات متداول

۱. SaaS مخفف چیست؟

SaaS مخفف Software as a Service به معنی «نرم‌افزار به عنوان سرویس» است. در این مدل، نرم‌افزار به جای نصب روی سیستم کاربر، از طریق اینترنت در اختیار کاربران قرار می‌گیرد و نگهداری، به‌روزرسانی و مدیریت زیرساخت آن توسط ارائه‌دهنده انجام می‌شود.

۲. برنامه به عنوان سرویس یا SaaS چیست؟

برنامه به عنوان سرویس مدلی از ارائه نرم‌افزار است که در آن کاربر به جای خرید و نصب یک برنامه، از طریق اینترنت به یک نرم‌افزار آماده دسترسی پیدا می‌کند. سرویس‌دهنده مسئول اجرای برنامه، نگهداری سرورها و انتشار به‌روزرسانی‌ها است و کاربر فقط از امکانات نرم‌افزار استفاده می‌کند.

۳. نمونه‌ های برنامه SaaS چه هستند؟

بسیاری از ابزارهایی که روزانه استفاده می‌کنیم SaaS هستند. برای مثال:

• Gmail و Google Workspace برای ارتباطات و همکاری سازمانی
• Notion و Trello برای مدیریت پروژه
• Figma و Canva برای طراحی
• Slack و Zoom برای ارتباطات تیمی
• Salesforce برای مدیریت ارتباط با مشتری

وجه مشترک این سرویس‌ها این است که کاربر بدون نصب و مدیریت زیرساخت، از طریق اینترنت از نرم‌افزار استفاده می‌کند.

۴. تفاوت SaaS با نرم‌افزار سنتی چیست؟

در نرم‌افزار سنتی، کاربر معمولا مسئول نصب، نگهداری، به‌روزرسانی و مدیریت محیط اجرای نرم‌افزار است. اما در SaaS، این مسئولیت‌ها بر عهده ارائه‌دهنده قرار می‌گیرد و کاربر فقط از سرویس استفاده می‌کند.

۵. تفاوت SaaS و Cloud چیست؟

رایانش ابری یک مفهوم گسترده‌تر است که مدل‌هایی مانند IaaS، PaaS و SaaS را شامل می‌شود. SaaS یکی از سرویس‌هایی است که روی زیرساخت ابری اجرا می‌شود و نرم‌افزار آماده را در اختیار کاربر قرار می‌دهد.

۶. آیا SaaS فقط برای شرکت‌ های بزرگ مناسب است؟

خیر. یکی از دلایل محبوبیت SaaS این است که کسب‌وکارهای کوچک و تیم‌های نوپا نیز می‌توانند بدون سرمایه‌گذاری سنگین روی سرور و نگهداری نرم‌افزار، از ابزارهای حرفه‌ای استفاده کنند.

۷. آیا می‌ توان یک محصول SaaS ساخت؟

بله. برای ساخت SaaS علاوه بر توسعه نرم‌افزار، به زیرساخت مناسب برای اجرای برنامه، دیتابیس، مدیریت کاربران، امنیت و مقیاس‌پذیری نیاز دارید. استفاده از سرویس‌های ابری و پلتفرم‌های آماده می‌تواند بخش زیادی از پیچیدگی مدیریت زیرساخت را کاهش دهد.

۸. چگونه از Vendor Lock-in در SaaS جلوگیری کنیم؟

پیش از انتخاب یک سرویس SaaS، بررسی کنید که امکان خروجی‌گرفتن از داده‌ها، استفاده از API و انتقال اطلاعات به سرویس دیگر وجود داشته باشد. هرچه وابستگی داده‌ها و فرآیندهای کاری به یک ارائه‌دهنده کمتر باشد، مهاجرت در آینده ساده‌تر خواهد بود.